Samenleving

Samenleving

Voor de brede welvaart is het belangrijk dat iedereen kan deelnemen aan de samenleving en dat mensen vertrouwen op elkaar en op instituties zoals de overheid en het rechtssysteem. Het thema samenleving zegt iets over de mate waarin mensen zich thuis voelen in een gemeenschap. Enerzijds gaat het over de relaties die mensen onderling met elkaar onderhouden. Goede sociale contacten in de directe en indirecte omgeving dragen bij aan de gevoelens van verbondenheid en sociale samenhang. Familie, vrienden en buren kunnen ook als vangnet dienen voor mensen wanneer het minder goed gaat. Anderzijds gaat het over de relaties die mensen hebben met maatschappelijke instellingen en de (lokale) overheid. Voor een sterke samenhang in de maatschappij zijn beide relaties belangrijk.

In het kort

  • In Drenthe worden de sociale contacten met familie, vrienden en buurtbewoners, hoog gewaardeerd (7,4). In de context van de coronapandemie lijkt dit vrij stabiel gebleven. Toch heeft de coronacrisis stevige gevolgen (gehad) voor het sociale leven van veel Drenten en voelt één op de zeven Drenten zich door corona vaker eenzaam.
  • Het vertrouwen in de Tweede Kamer, politie en rechters ligt met 68% iets lager dan het landelijk gemiddelde (70%). Het vertrouwen in anderen (63%) ligt in Drenthe net zo hoog als in Nederland.
  • Vrijwilligerswerk en mantelzorg dragen sterk bij aan de sociale samenhang binnen de samenleving. Bijna de helft van alle Drenten zet zich wel eens vrijwillig in, en zo’n 13% van de Drenten verleent mantelzorg. Voor een deel van de mantelzorgers wordt het wel eens te veel en zij lopen kans op overbelasting, de coronacrisis versterkt dit nog eens.
  • Participatie en buurtinitiatieven spelen een belangrijke rol in de sociale samenhang. Het draagt bij aan het functioneren van de samenleving en stimuleert de verbondenheid in een dorp of wijk.

Sociale contacten met familie, vrienden of buren

Mensen zijn gelukkiger en tevredener als ze vaker contact hebben met familie, vrienden en goede kennissen of buren. Sociale contacten kunnen mensen ondersteunen in hun geluk, maar ook in hulp en ondersteuning bij gezondheidsproblemen, het versterken van hun weerbaarheid en verrijken van perspectieven, door het delen van ervaringen (Mars en Schmeets, 2011; Steptoe en Diez Roux, 2008).

De Regionale Monitor Brede Welvaart laat zien dat het aandeel inwoners van Drenthe dat minimaal één keer per week digitaal of ‘live’ contact heeft (72%) nauwelijks afwijkt van andere provincies (landelijk gemiddelde is 71%). Tussen 2012 en 2019 is het aandeel mensen dat wekelijks één contactmoment heeft met familie, vrienden of buren in Drenthe gedaald van 76% tot 72%.

Drenten positief over sociale contacten in de buurt

Mensen die meer sociale contacten in hun directe omgeving ervaren, zijn over het algemeen vaker tevreden met het leven (Van Beuningen, 2018). Het Drents Panel is in 2020 gevraagd naar de tevredenheid met sociale contacten en waarderen het met een 7,4. Slechts 6% van de panelleden waardeert de sociale contacten met een onvoldoende. Ondanks de coronapandemie is de waardering voor de sociale contacten behoorlijk stabiel vergeleken met 2018, toen was het gemiddeld een 7,5.

Uit een aantal stellingen die het Drents Panel zijn voorgelegd blijkt dat ook de sociale cohesie groot is. Vergeleken met 2018 zien we nauwelijks verschillen. Zo voelt 87% zich thuis in de eigen buurt. Mensen zijn positiever over hun sociale contacten als ze zich meer thuis voelen in hun dorp of wijk. 81% ervaart het als prettig hoe mensen in de buurt met elkaar omgaan. Midden in het coronajaar 2020 zien vooral mensen die in 2018 positief reageerden op de stelling ‘ik woon in een gezellig(e) dorp/wijk met veel saamhorigheid’ veel vaker positieve effecten van ‘corona’ op saamhorigheid, onderlinge hulp of activiteiten dan Drenten die het in 2018 (helemaal) oneens waren met deze stelling. Met andere woorden: de saamhorigheid lijkt in coronatijd vooral toegenomen in dorpen en wijken waar al een goede saamhorigheidsbasis was (Trendbureau Drenthe, 2021).

Stijging van eenzaamheid

Eenzaamheid wordt gedefinieerd als het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van) bepaalde relaties. Wanneer mensen weinig sociale contacten in hun omgeving hebben, leidt dit vaker tot eenzaamheid (Winsemius et al., 2016). Langdurige eenzaamheid gaat ten koste van het emotionele en fysieke welbevinden en de eigen gezondheid (Van der Zwet en Van de Maat, 2018). Het aandeel mensen dat zich in meer of mindere mate eenzaam voelt, ligt in Drenthe op 44%, waarvan 9% (zeer) ernstig eenzaam. In Drenthe lijkt eenzaamheid iets minder voor te komen dan in Nederland (gemiddeld 47%, waarvan 11% ernstig).

Wel is er in 2020 meer eenzaamheid dan in de afgelopen jaren en deze stijging is onafhankelijk van geslacht, leeftijd of opleidingsniveau (GGD). Onder 18- tot 65-jarigen is eenzaamheid toegenomen naar 42%. In de gemeenten Meppel (51%) en Emmen (46%) is de eenzaamheid het grootst onder volwassenen. De minste eenzaamheid komt voor in gemeenten Midden-Drenthe (36%) en Assen (39%). Van de 65-plussers voelt in 2020 48% zich eenzaam. De eenzaamheid onder ouderen is het hoogst in de gemeenten Noordenveld (52%) en Aa en Hunze (51%) en het laagst in de gemeenten Midden-Drenthe (43%) en Coevorden (45%).

Impact coronapandemie op eenzaamheid en sociale contacten

Het Drents Panel is in 2020 gevraagd naar de tevredenheid met sociale contacten; Drenten waarderen hun sociale contacten gemiddeld met een 7,4. Dit is gelijk aan 2018. Uitgebreid onderzoek naar de gevolgen van de coronapandemie laat daarnaast zien dat 80% van de Drenten aangeeft dat de coronacrisis belangrijke gevolgen heeft voor het sociale leven en de sociale contacten. De negatieve gevolgen overheersen sterk. Toch ziet 22% (ook) positieve kanten. Bij de negatieve veranderingen in het sociale leven staat de afname van het aantal contacten bovenaan. Maar ook gemis aan de nabijheid van mensen speelt een rol. De coronacrisis heeft er daarentegen ook toe geleid dat sommige contacten zijn verbeterd en nieuwe contacten zijn ontstaan.

Verder blijkt dat 14% van de Drenten zich door corona vaker eenzaam voelt. Met name mensen die hun eigen gezond het rapportcijfer 6 of lager geven, zeggen vaker eenzaam te zijn door ‘corona’ (27%). Kijken we naar leeftijdsgroepen, dan blijken vooral jongeren (18 t/m 34 jaar) eenzamer te zijn geworden door ‘corona’. Bij ouderen (65+ en ook 75+) leidt de coronacrisis het minst vaak tot (grotere) eenzaamheid. Kennelijk slagen ouderen er beter in om in coronatijden hun sociale leven op het oude (al dan niet door hen zelf gewenste) peil te houden.

Vertrouwen in instituties en anderen

Vertrouwen in maatschappelijke instellingen en de overheid is een belangrijk voor brede welvaart, het is van essentieel belang voor de sociale samenhang en het functioneren van de samenleving. Vertrouwen in anderen is belangrijk om prettig te leven maar ook vanuit de samenleving gedacht is vertrouwen belangrijk voor de onderlinge samenwerking en hulpbereidheid.

De Regionale monitor Brede Welvaart laat zien dat in 2020 68% van de Drenten vertrouwen had in de Tweede Kamer, politie en rechters (percentage is een gemiddelde van de drie genoemde instituten). In Nederland ligt is dit 70%. Sinds 2012 is het vertrouwen in instituties toegenomen van 56% naar 68% in 2020. Drenthe ligt daarmee op de 8e plek van alle provincies. In de gemeenten Emmen (64%), Aa en Hunze (64%) en Hoogeveen (65%) is het vertrouwen in instituties het laagst. In Drenthe geeft een derde aan geen vertrouwen te hebben in de Haagse politiek (RTV Drenthe, 2021).

Het vertrouwen in elkaar is in Drenthe al jaren stabiel. In 2020 gaf 63% van de inwoners aan dat de meeste mensen te vertrouwen zijn, landelijk ligt dit gelijk (63%). In Emmen (56%) en Hoogeveen (60%) is het vertrouwen in anderen het laagst en in Tynaarlo (76%) en De Wolden (73%) het hoogst. Drenthe staat van alle provincies op plek 6. Landelijk zag het Sociaal Cultureel Planbureau aan het begin van de coronacrisis (april 2020) tijdelijk een stijging in het aandeel Nederlanders dat zei vertrouwen te hebben in anderen, dit steeg toen tot 69%. Dit is verklaarbaar door een sterker gevoel van saamhorigheid in tijden van een grote crisis.

In Drenthe iets meer uren mantelzorg per week

Mantelzorgers geven onbetaalde en vaak langdurige zorg aan naasten als deze persoon voor langere tijd ziek, hulpbehoevend of gehandicapt is. In Drenthe is in 2020 13% van de volwassen inwoners mantelzorger, ten opzichte van 14% landelijk. Zij gaven gemiddelde 13,9 uur per week mantelzorg. Dit is iets hoger dan het Nederlandse gemiddelde van 11,6 uur. Mantelzorg wordt met name verleend door 50- tot 75-jarigen. Deze groep is vooral actief in de langdurige zorg voor (thuiswonende) ouderen van 85 jaar en ouder.

Mantelzorgers in Drenthe zijn overwegend tevreden; het zorgen voor een naaste geeft voldoeding, ondanks de vaak afnemende gezondheid van de oudere voor wie ze zorgen. Wel blijkt dat bijna elke mantelzorger momenten heeft waarop de zorg te veel wordt (Trendbureau Drenthe, 2019). Net als landelijk geeft in Drenthe zo’n 14% van de mantelzorgers aan zwaarbelast te zijn. Wel zijn er grote verschillen tussen gemeenten. Met name in de gemeente Emmen (19%), Meppel (17%) en Aa en Hunze (17%) voelen mantelzorgers zich vaker zwaar belast.

Uit een peiling onder het Drents Panel is gebleken dat er in coronatijd een groter beroep is gedaan op bestaande mantelzorgers in Drenthe. Eén op de drie mantelzorgers gaf eind 2020 aan dat de mantelzorgtaken door de coronacrisis in negatieve zin zijn veranderd. De vaakst genoemde verandering betreft de hoeveelheid zorg die wordt verleend.

Kwart van alle kinderen en jongeren is jonge mantelzorger

Van alle kinderen en jongeren (tot 25 jaar) in Drenthe wordt ongeveer een kwart gerekend als ‘jonge mantelzorger’. Deze jongeren zijn belast met extra zorgen over de naaste en missen mogelijk zelf de nodige zorg en aandacht binnen het gezin (Strategische Alliantie Jonge Mantelzorgers, 2021).  Uit een recente peiling blijkt dat landelijk circa driekwart van de jonge mantelzorgers van 12-24 jaar sinds de uitbraak van het corona-virus een (veel) grotere emotionele belasting ervaart. 60% geeft aan zelf meer zorg en aandacht te missen en nog eens 6 op de 10 jonge mantelzorgers geeft aan meer zorg te verlenen (Brussen Erbij Beweging, 2020).

Dalende trend mantelzorgpotentieel

Nu steeds meer ouderen tot op hoge leeftijd zelfstandig een eigen huishouden (moeten) blijven voeren, neemt het belang van mantelzorg toe (Kooiker et al., 2019). Hoe dit is de toekomst zal zij is in te schatten met de ‘Oldest Old Support Ratio’ (OOSR). Het gaat hierbij om de verhouding van het aantal 50-74-jarigen ten opzichte van het aantal 85-plussers. Een lage ratio betekent weinig potentiële mantelzorgers ten opzichte van oude ouderen die mogelijk ondersteuning en zorg nodig hebben (De Jong en Kooiker, 2018).

De verwachting in Drenthe, net als landelijk, is dat de leeftijdsgroep 85-plus de komende jaren sterk zal groeien en dat de  leeftijdsgroep 50- tot 75-jaar afneemt. Dit betekent dat de OOSR daalt en dat de druk op mantelzorgers in deze leeftijdsgroep steeds groter wordt. In 2020 waren er in Drenthe nog gemiddeld 13 potentiële mantelzorgers per zorgbehoeftige oudere. In 2030 is dat aantal naar verwachting gedaald naar 9 en in 2040 naar 5.

Aandeel vrijwilligers neemt af in Drenthe

Hoeveel mensen actief zijn als vrijwilliger is een belangrijke indicator van de sociale samenhang en voor de brede welvaart. Vrijwilligerswerk zorgt ervoor dat veel mensen de hulp en ondersteuning kunnen krijgen die ze nodig hebben en geeft veel voldoening en een gevoel van deelnemen aan de samenleving. De verwachting is dat vrijwilligerswerk in de toekomst nog belangrijker wordt door vergrijzing en overheidsbeleid.

De Regionale monitor Brede Welvaart laat zien dat in 2020 48% van de Drenten vrijwilligerswerk deed. Hiermee staat Drenthe vierde van alle provincies (landelijk 44%). Overigens loopt het aandeel van de bevolking dat vrijwilligerswerk doet wel terug. De vrijwilligersgraad is het hoogst in gemeente Borger-Odoorn (56%) en Aa en Hunze (53%) en het laagst gemeenten Emmen (37%) en Assen (40%). Dit is in lijn met het landelijke beeld dat er in steden minder vrijwilligerswerk gedaan wordt dan op het platteland.

De coronacrisis heeft maatschappelijke gevolgen gehad als het gaat om het doen van vrijwilligerswerk. Uit landelijk onderzoek blijkt dat 45% van de vrijwilligers minder vrijwilligerswerk is gaan doen (Miltenburg et al., 2020). Ook leden van het Drents Panel merken de gevolgen en geven aan dat vrijwilligerswerk op een laag pitje is komen te staan. Daarnaast wordt aangegeven dat het (terug)vinden van vrijwilligers belangrijk is om het sociale leven weer op gang te krijgen (Trendbureau Drenthe, 2020 en 2021).

Wie moeten zich inzetten voor de leefbaarheid in de directe woonomgeving?

Al enkele jaren zetten gemeenten in op het stimuleren van burgerkracht, door inwoners meer vrijheid te geven over de inrichting van hun dorp of wijk. Aan het Drents Panel is in 2020 gevraagd wie verantwoordelijk is voor de leefbaarheid en wie zich in zou moeten inzetten voor het stimuleren van leefbaarheid in eigen dorp of wijk.

Ruim acht op de tien Drentse panelleden vindt dat iedere burger zich moet inzetten voor de leefbaarheid in de eigen woonbuurt. Naast de inzet van inwoners, zien de panelleden ook een verantwoordelijkheid voor hun gemeente om de leefbaarheid te stimuleren (73%). Er wordt minder inzet verwacht van de meer ‘op afstand staande’ overheidsinstellingen. Eén op de vier Drenten verwacht een ondersteunende rol van de provincie en 11% verwacht dat van de Nederlandse regering. Landelijk onderzoek laat zien dat inwoners in dorpen en wijken op het platteland vaker actief betrokken zijn bij de woonomgeving dan in stedelijke regio’s.

Als gevolg van corona zijn veel sociale activiteiten in de buurt op een lager pitje komen te staan, mede door het tijdelijk sluiten van dorps- en buurthuizen en sport- en culturele verenigingen. Met name in de dorpen en wijken waar de ruimtes en sociale activiteiten al onder druk staan, leidt dit tot verder isolement en toenemende kwetsbaarheid van inwoners (Trendbureau Drenthe, 2021). De vraag is of de boel (snel genoeg) weer op gang komt zodra het kan, of dat er een extra duwtje in de rug nodig is.

Indicatoren thema Samenleving – monitor Brede Welvaart Drenthe

Om zicht te krijgen op de sociale samenhang bestaat het thema samenleving in de Regionale Monitor Brede Welvaart (RMBW) van CBS uit vier indicatoren, namelijk: het contact met familie, vrienden of buren, het vertrouwen in instituties, het vertrouwen in mensen onderling en het aandeel inwoners dat vrijwilligerswerk doet.

We vullen deze indicatoren aan met regionale inzichten vanuit het Drents Panel. We voegen specifiek aspecten als eenzaamheid, mantelzorg en participatie in buurtactiviteiten toe die iets zeggen over de mate waarin mensen deelnemen aan het maatschappelijke leven.

Medewerker

Femke de Haan

onderzoeker

Betrokken medewerkers

Femke de Haan

Femke de Haan

onderzoeker

  • Mail
  • LinkedIn
  • Twitter
Marja Janssens

Marja Janssens

onderzoeker-adviseur

  • Mail
  • LinkedIn
  • Twitter
Simone Barends

Simone Barends

adviseur/onderzoeker

  • Mail
  • LinkedIn

Meer weten?

Neem contact op met één van de betrokken medewerkers

Gerelateerd nieuws

Brede Welvaart

Racisme opnieuw meest gemelde discriminatie in Noord-Nederland

Brede Welvaart

Trendbureau Drenthe brengt maatschappelijke waarde inwonersinitiatieven in beeld

Brede Welvaart

Naar een Nationaal Netwerk Brede Welvaart: eerste stappen gezet in Vlissingen

Trendbureau Drenthe zette eind maart 2022 samen met Sociaal Planbureau Groningen, Fries Sociaal Planbureau, PON-Telos, en HZ Kenniscentrum Zeeuwse Samenleving eerste stappen voor het oprichten van een Nationaal Netwerk Brede Welvaart. Een netwerk van onderzoekers en beleidsmakers dat samen aan de slag gaat om brede welvaart meetbaar te maken en het

Brede Welvaart

Brede welvaart hoog op de agenda bij Drentse gemeenten?

Na de gemeenteraadsverkiezingen van 16 maart j.l. worden er in gemeenten in Drenthe weer nieuwe coalities en colleges gevormd. Een mooie kans om Brede Welvaart op de agenda te zetten en concrete stappen te zetten naar de uitvoering. De gemeente kan namelijk de komende jaren echt het verschil helpen maken in de kwaliteit van leven én de leefomgevin

Brede Welvaart

Cultuurmonitor Emmen 2021 staat online

Corona heeft een duidelijke invloed gehad op de deelname van de Emmenaren aan culturele activiteiten. Dat blijkt uit de nieuwe cultuurmonitor van de gemeente Emmen, uitgevoerd door Trendbureau Drenthe. Ruim 900 inwoners van de gemeente Emmen hebben hun stem laten horen over het culturele aanbod in de regio. De resultaten zijn verzameld in een dashb

Publicaties

Brede Welvaart

Monitor Discriminatie Noord-Nederland 2021

Brede Welvaart

Flitspeiling onder Drentse jongeren over zomeractiviteiten

Brede Welvaart

Discriminatiemonitor Noord-Nederland 2020