Brede welvaart in de provincie Drenthe

In het kort

• Het gaat op veel vlakken goed in de provincie Drenthe. Inwoners zijn over het algemeen zeer tevreden met hun leven, woonomgeving, sociale contacten en gevoel van veiligheid. Bovendien scoort Drenthe op veel sociale aspecten beter dan het landelijk gemiddelde, zoals vrijwilligerswerk, onderling vertrouwen, ervaren stress en eenzaamheid.
• Economisch laat de provincie vooruitgang zien, al blijven veel cijfers nog onder het Nederlands gemiddelde.
• Drenthe kent relatief veel kwetsbare inwoners, vaak met een lagere sociaaleconomische achtergrond. Zij lopen een groter risico op een opeenstapeling van financiële, gezondheids- en sociale problemen.
• De brede welvaart is ook ruimtelijk ongelijk verdeeld. Vooral in het zuidoosten van de provincie zien we relatief meer achterstanden.
• Op basis van de Monitor Brede Welvaart Drenthe 2024/2025, signaleren we vijf primaire uitdagingen voor Drenthe:
  1) vergrijzing zet druk op wonen, zorg en werk;
  2) de nabijheid van voorzieningen staat onder druk;
  3) inwoners voelen zich sterk verbonden met de regio, maar ervaren meer afstand tot politiek en samenleving;
  4) ongelijke kansen voor jongeren werken door in hun toekomst
  5) klimaat, milieu en duurzaamheid vormen een grote opgave.

Het brede-welvaartswiel van de provincie Drenthe

Het brede-welvaartswiel geeft in één oogopslag inzicht in het niveau en de ontwikkeling van de brede welvaart. Drenthe ontwikkelt zich richting een hoger niveau, maar blijft landelijk nog iets achter. We zien overwegend positieve ontwikkelingen op economisch vlak en iets vaker een dalende trend op sociaal gebied.

De onderdelen van brede welvaart hangen met elkaar samen. Daarom is het belangrijk om verbanden te zien. Door thema’s en indicatoren te vergelijken, worden sterke en zwakke punten zichtbaar. Het Drentse brede-welvaartswiel helpt daarbij en ondersteunt het stellen van de juiste vragen. Op welke thema’s zien we een verslechtering van de brede welvaart en waar juist een verbetering? Hoe is de ontwikkeling over tijd heen? En wat verklaart de scores die we zien? Hebben we daar als provincie of regio invloed op?

Beweeg de cursor over een indicator voor meer informatie. Wordt het wiel niet goed weergegeven op je desktop? Verklein dan je beeldschermweergave door uit te zoomen. Bekijk je het wiel op een mobiele telefoon of tablet? Open de afbeelding dan hier in zijn geheel.

Hoe lees ik het wiel?
Aan de buitenkant staan de acht thema’s van brede welvaart. Daarbinnen zie je alle indicatoren uit de Monitor Brede Welvaart Drenthe. De binnenste cirkel van het wiel toont per indicator de ontwikkeling in de tijd. De buitenste cirkel laat zien hoe de provincie scoort ten opzichte van het Nederlands gemiddelde.

Indicatoren met een bovengemiddeld niveau van brede welvaart, of een ontwikkeling daarnaartoe, kleuren blauw. Indicatoren met een benedengemiddeld niveau van brede welvaart, of een ontwikkeling daarnaartoe, kleuren oranje. Wanneer de ontwikkeling niet significant afwijkt van eerdere jaren of het landelijk gemiddelde, kleurt de indicator grijs. Voor sommige indicatoren is geen vergelijking mogelijk; deze vakken zijn wit.

De trend: welke kant gaat het op in Drenthe?

Brede welvaart in Drenthe laat een stijgende lijn zien. In alle gemeenten zijn meer positieve dan negatieve ontwikkelingen.

Het gaat overwegend de goede kant op
De brede welvaart in Drenthe ontwikkelt zich overwegend positief. In alle Drentse gemeenten beweegt meer dan de helft van de indicatoren richting een hogere brede welvaart laat zien. Er zijn meer positieve dan negatieve ontwikkelingen.

De ontwikkeling op economisch vlak positiever dan op sociaal vlak
We zien duidelijke verschillen tussen de ontwikkeling van economische en sociale aspecten van brede welvaart. Op economisch vlak (de thema’s Materiële welvaart en Arbeid en vrije tijd) stijgen vrijwel alle indicatoren. Dit is zichtbaar in de blauwe kleur in de binnenste cirkel. Zo nemen het mediaan besteedbaar inkomen, de netto arbeidsparticipatie en het aandeel inwoners met minimaal een startkwalificatie toe, terwijl de werkloosheid is afgenomen.

Op sociaal vlak (de thema’s Welzijn, Gezondheid, Samenleving en Veiligheid) zien we een minder positieve ontwikkeling. Het contact met familie, vrienden en kennissen is afgenomen en dat het aandeel mensen in Drenthe met (ernstige) eenzaamheid is toegenomen. Op het gebied van gezondheid zijn er steeds meer mensen met risico op angst- en depressiestoornissen, langdurige ziekten of aandoeningen, meer mensen met overgewicht en minder mensen voldoen aan de beweegrichtlijnen. Daar tegenover staat dat inwoners minder zijn gaan roken.

Het niveau: hoe scoort Drenthe ten opzichte van het landelijk gemiddelde?

Op veel vlakken gaat het goed, maar ondanks de positieve trend blijft de brede welvaart in Drenthe voor een groot deel achter ten opzichte van het landelijke gemiddelde. De brede welvaart in Drenthe is daarnaast ongelijk verdeeld; bepaalde groepen inwoners en regio’s ervaren structureel lagere brede welvaart.

Het niveau van de brede welvaart blijft achter op het landelijk gemiddelde
Op economisch vlak (thema’s Materiële welvaart en Arbeid en vrije tijd) zien we dat Drenthe wisselend scoort ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Zo ligt het bruto binnenlands product onder het Nederlands gemiddelde, net als het mediaan besteedbaar inkomen. Echter kunnen inwoners beter rondkomen en is er minder werkloosheid ten opzichte van het Nederlandse gemiddelde.

Op sociaal vlak (thema’s Welzijn, Gezondheid en Samenleving) zien we dat inwoners over het algemeen tevreden zijn met hun leven. Ook scoort Drenthe beter dan Nederland op tal van andere sociale indicatoren, zoals vrijwilligerswerk, vertrouwen in elkaar, ervaren stress
en eenzaamheid. Op het gebied van Gezondheid blijft Drenthe wat achter op het landelijk gemiddelde: er zijn meer mensen met langdurige ziekten of aandoeningen, meer mensen met overgewicht en minder mensen voldoen aan de beweegrichtlijnen.

Kijkend naar de woon- en leefomgeving (thema’s Wonen, Milieu en Veiligheid) zien we dat de tevredenheid met de woning en woonomgeving, en gevoel van veiligheid boven het landelijk gemiddelde ligt. Verder zien we dat inwoners minder aardgas en elektriciteit zijn gaan gebruiken, hoewel het verbruik nog wel (ruim) boven het Nederlandse gemiddelde ligt. Er is minder emissie van fijnstof naar lucht dan in Nederland gemiddeld.

Ondanks de positieve trend blijft het niveau van de brede welvaart in Drenthe voor het merendeel van de indicatoren achter op het landelijk gemiddelde. Dit kan komen doordat de oorspronkelijke afstand tot het gemiddelde al groot was, of doordat het landelijk gemiddelde tegelijkertijd ook omhoog beweegt.

De verdeling: hoe is de brede welvaart verdeeld over Drenthe?

Stijging van de brede welvaart niet onder alle groepen even sterk
Toch is de gemiddeld hoge tevredenheid niet voor alle inwoners dagelijkse realiteit. Zo heeft één op de zes Drenten moeite met rondkomen en nemen eenzaamheid en mentale problemen onder jongeren en jongvolwassenen toe. Drenthe kent relatief veel kwetsbare inwoners, vaak met een lagere sociaaleconomische achtergrond. Zij lopen een groter risico op een opeenstapeling van financiële, gezondheids- en sociale problemen.

Brede welvaart ongelijk verdeeld tussen de gemeenten
De gemeenten in het midden en zuidoosten van Drenthe scoren beduidend lager dan de noord- en zuidwestelijke gemeenten van Drenthe. In het zuidoosten van Drenthe blijft de brede welvaart achter bij zowel het landelijk als het provinciaal gemiddelde. In deze regio speelt een combinatie van sociaal-, maatschappelijke- en economische problemen zoals eenzaamheid, beperkte bereikbaarheid van voorzieningen, relatief hoge (jeugd)werkloosheid en een groot aandeel langdurig lage inkomens. Deze problemen versterken elkaar en hebben een negatieve invloed op de brede welvaart. Toch zijn er ook positieve ontwikkelingen zichtbaar in Zuidoost-Drenthe (Emmen, Coevorden en Borger-Odoorn), waardoor er zicht is op het verkleinen van de kloof ten opzichte van het Drents gemiddelde.

Ook in de meer verstedelijkte gebieden, zoals Assen, Hoogeveen en Meppel, zijn er duidelijke uitdagingen op het gebied van brede welvaart. Zo liggen de jeugdwerkloosheid, het aandeel huishoudens met problematische schulden en het aantal bijstandsuitkeringen in deze steden boven het landelijke gemiddelde. Daarnaast is de ziektelast (door langdurige ziekten en een verhoogd risico op depressie) daar hoger dan het provinciaal gemiddelde.

Zie voor meer informatie over de brede welvaart in de Drentse gemeenten, onze gemeente-pagina’s (onder aan deze pagina).

Vijf uitdagingen voor Drenthe

We belichten vijf uitdagingen die in het bijzonder opvallen in Drenthe. Ze hangen nauw met elkaar samen en sluiten aan bij de regionale verschillen in brede welvaart en de verschillen tussen groepen die we hierboven benoemen.

1. Vergrijzing zorgt voor grote uitdagingen op het gebied van wonen, zorg en werk
Drenthe wordt geconfronteerd met een dubbele vergrijzing: zowel het aandeel ouderen als de levensverwachting neemt toe, waardoor het aandeel oudere ouderen stijgt. De vergrijzing in Drenthe is omvangrijker dan gemiddeld in Nederland en heeft een grote impact op belangrijke aspecten van brede welvaart, zoals wonen, zorg en arbeid. De formele zorgsector zal steeds grotere capaciteitsproblemen ervaren door een groeiende zorgvraag en een krimpend aanbod. In Drenthe is de gezondheidszorg de grootste sector, goed voor ruim één op de vijf banen. De gemiddelde leeftijd van werknemers in deze sector is relatief hoog, wat betekent dat de uitstroom van zorgpersoneel de komende jaren verder toeneemt. Hierdoor ontstaan grotere personeelstekorten, wat de beschikbaarheid en toegankelijkheid van zorg onder druk zet. Wachttijden zullen oplopen, en zorginstellingen krijgen te maken met een hogere werkdruk. Deze tekorten hebben ook gevolgen voor de mogelijkheid van ouderen om langer zelfstandig thuis te wonen. De groeiende zorgvraag kan niet volledig worden opgevangen door het huidige aantal zorgprofessionals, waardoor een steeds groter beroep wordt gedaan op de zelfredzaamheid en het sociale netwerk van ouderen. De vraag naar mantelzorgers zal de komende jaren sterk toenemen, terwijl het aantal potentiële mantelzorgers juist afneemt. Dit betekent dat van mantelzorgers – die vaak ook werk en andere verantwoordelijkheden hebben – steeds meer wordt gevraagd.

2. Wonen met nabijheid voorzieningen onder druk
Het wonen in Drenthe staat onder druk, voornamelijk door demografische veranderingen. Hoewel het merendeel van de Drenten tevreden is met hun huidige woning, verandert de vraag naar woningen en neemt de afstand tot voorzieningen toe. Het stijgende aantal ouderen en de toename van eenpersoonshuishoudens zorgen ervoor dat het huidige woningaanbod niet goed aansluit bij de groeiende behoefte aan voornamelijk kleinere, toegankelijke woningen. Daarnaast hapert de doorstroming op de woningmarkt, mede door sterk stijgende koop- en huurprijzen en verminderde beschikbaarheid van passende woningen. Dit belemmert met name starters, jongvolwassenen en ouderen in hun zoektocht naar een geschikte en betaalbare woning. Hoewel er wordt gebouwd, blijft de woningvoorraad onvoldoende aansluiten op de veranderende woonwensen. Sneller meer bouwen is niet altijd mogelijk door tekorten aan beschikbare grond en huidige regelgeving omtrent stikstof, waardoor dat ook geen oplossing voor deze problematiek is. Het aanpassen van bestaande woningen, het splitsen van grotere huizen en het verder verduurzamen van de woningvoorraad bieden kansen om het aanbod te vergroten zonder ingrijpende ruimtelijke aanpassingen. De nabijheid en bereikbaarheid van voorzieningen spelen een cruciale rol in woontevredenheid. Drenten zijn gewend en vaak bereid grotere afstanden af te leggen om voorzieningen te bereiken, maar de bereikbaarheid varieert tussen gebieden en tussen verschillende groepen mensen. In landelijke gebieden kan de afstand tot basisvoorzieningen, zoals een supermarkt of huisarts, een uitdaging vormen. Vooral voor mensen zonder auto.

3. Sterke binding in regio, maar grote(re) afstand tot politiek en samenleving
In Drenthe is naoberschap sterk verankerd in de samenleving. Inwoners hebben over het algemeen vertrouwen in elkaar en zijn betrokken bij hun gemeenschap. Drenten zijn vaker actief in verenigingen, doen vaker vrijwilligerswerk dan gemiddeld in Nederland en verlenen meer mantelzorg. Een sterke inclusieve samenleving is cruciaal voor de brede welvaart. Al is het wel zo dat de mate van naoberschap wel sterk kan verschillen tussen dorpen en wijken. Het gevoel ergens bij te horen en ertoe te doen is een basisbehoefte, zowel voor individuen als voor de samenleving als geheel. Voor sommige inwoners met een lagere sociaaleconomische status is dit echter niet vanzelfsprekend. Zij zijn extra kwetsbaar voor eenzaamheid en participeren minder in politieke en maatschappelijke activiteiten. Dit vraagt om gerichte aandacht. Lokale ontmoetingsplekken, zoals buurtcentra en sociale initiatieven, spelen hierbij een belangrijke rol. Ze bieden ruimte voor ontmoeting, participatie en ondersteuning en zijn van grote waarde voor zowel jong als oud. Hoewel veel Drenten vertrouwen hebben in de medemens, groeit het gevoel dat de samenleving verhardt. Naast toenemende individualisering worden grote maatschappelijke uitdagingen, zoals de wooncrisis en vraagstukken rondom klimaat en immigratie, gezien als factoren die bijdragen aan polarisatie. Een deel van de inwoners ervaart bovendien dat hun stem minder wordt gehoord en dat hun belangen onvoldoende worden meegewogen in politieke besluitvorming. Dit geldt met name voor mensen met een lager inkomen, jongeren, mensen met een beperking, ouderen en inwoners met een basis- of mbo-opleiding. Daarnaast spelen specifieke regionale kwesties een rol. Zo voelen inwoners van Noord-Drenthe zich niet altijd gehoord over de gevolgen van de gasopslag en bevingsproblematiek, terwijl in de Veenkoloniën intergenerationele armoede een hardnekkige uitdaging vormt. Dit gevoel van niet gehoord worden draagt bij aan maatschappelijk onbehagen en een toenemende afstand tot de landelijke politiek. Naast een dalend vertrouwen in de overheid heeft dit ook invloed op sociale verhoudingen; verschillen tussen inwoners worden uitvergroot en de tolerantie voor andere denkbeelden neemt af.

4. Ongelijke kansen voor de jeugd werken door in de toekomst
Drentse jongvolwassenen (18 tot en met 34 jaar) scoren op veel aspecten van brede welvaart lager dan oudere leeftijdsgroepen. Dit is vooral zichtbaar op het gebied van materiële welvaart, wonen en sociale samenhang. Zij hebben vaker problemen met rondkomen en het vinden van geschikte en betaalbare woonruimte. Daarnaast nemen eenzaamheid, stress en mentale problemen onder jongeren en jongvolwassenen de laatste jaren sterker toe dan bij oudere leeftijdsgroepen.

Kansenongelijkheid op jonge leeftijd heeft langdurige gevolgen voor levenskwaliteit en toekomstperspectief. Uit onderzoek blijkt dat kinderen die opgroeien in armoede als volwassene een groter risico lopen op financiële problemen, gezondheidsklachten en schulden. In Drenthe zijn er gebieden waar deze vicieuze cirkel sterker aanwezig is, zoals in de Drentse Veenkoloniën waar armoede soms van generatie op generatie wordt doorgegeven. Naast financiële ongelijkheid spelen ook verschillen in toegang tot onderwijs en mobiliteit een rol. Jongeren in landelijke gebieden hebben minder mogelijkheden om passend onderwijs te volgen of werkervaring op te doen in hun eigen regio. De verslechterde bereikbaarheid van voorzieningen – mede door de afname van openbaar vervoer en wegvallen van voorzieningen – heeft deze situatie de afgelopen jaren verder bemoeilijkt.

5. Klimaat, milieu en duurzaamheid: een complexe uitdaging voor Drenthe
Drenthe staat voor diverse uitdagingen op het gebied van klimaat, milieu en duurzaamheid. Klimaatverandering en stikstofneerslag hebben aanzienlijke effecten op de Drentse natuur, het karakteristieke landschap en de biodiversiteit. De provincie telt veertien Natura 2000-gebieden, waarvan twaalf zeer stikstofgevoelig zijn. Het behoud en herstel van natuur en het voorkomen van het verdwijnen van karakteristieke plant- en diersoorten vormen een urgente opgave.
Daarnaast staat Drenthe voor een groeiende ruimtelijke uitdaging. Ontwikkelingen in de landbouw, de energietransitie (zoals de aanleg van wind- en zonneparken) en woningbouw leggen een steeds grotere druk op de open ruimte en de fysieke leefomgeving. Inwoners maken zich zorgen over de toekomst van het milieu, het klimaat en de aantasting van het Drentse landschap door horizonvervuiling. De uitdaging is om de beperkte ruimte effectief te benutten, zodat er voldoende plek blijft voor zowel woningbouw als natuur en landbouwdoelen, zonder de ecologische waarde van het gebied aan te tasten. Gemiddeld wordt in Drenthe meer gas en energie verbruikt dan in de rest van Nederland, onder andere door de relatief grotere (koop)woningen die ook vaker vrijstaand zijn. Dit maakt de energietransitie complexer, vooral voor huishoudens met een lager inkomen. Voor deze groep is het moeilijker om de energierekening te betalen en te investeren in verduurzaming, waardoor de kans op energiearmoede toeneemt.

Blik op de toekomst

Een deel van de Drenten maakt zich zorgen over de toekomst. De meeste zorgen gaan over de woningmarkt, gezondheid en zorg, en de manier waarop mensen met elkaar omgaan. Brede welvaart gaat ook over de toekomst. Het betekent niet alleen kijken naar de huidige situatie, maar ook nadenken over hoe we in de toekomst willen leven. Het is belangrijk ons bewust te zijn van de langetermijneffecten van de keuzes die we nu maken. Door vooruit te kijken, kunnen we keuzes maken die op de lange termijn de grootste kans op brede welvaart bieden.

Vooral zorgen over de toekomst voor de wereld, voor Nederland en voor de jeugd
We vroegen inwoners van Drenthe via het Drents Panel of ze de toekomst vooral zonnig tegemoet zien of dat zij zich vooral zorgen maken. Over de eigen toekomst denkt men het vaakst zonnig en maakt men zich relatief minder zorgen. In lijn met voorgaande jaren maken Drenten zich wel grote zorgen over de toekomst van de jeugd; bijna zes op de tien inwoners geeft aan zich zorgen te maken en slechts 7% ziet de toekomst van de jeugd zonnig in.

Over de provincie maken zich meer zorgen dan over de eigen wijk of buurt. Maar inwoners maken zich vooral zorgen over de toekomst van Nederland en de wereld. Ruim drie kwart (77%) geeft aan zich vooral zorgen te maken om de toekomst van de wereld. Slechts 3% ziet de toekomst van de wereld zonnig in.

Drenten maken zich zorgen én zijn gelijktijdig hoopvol richting de toekomst
Veel Drenten ervaren ook zelf dat het de goede kant op gaat in de provincie. Het algemene sentiment, oftewel hoe het gaat met de provincie volgens inwoners, is overwegend positief. Tegelijkertijd zijn er ook zorgen over de toekomst. Drenten maken zich vooral zorgen over ontwikkelingen op de woningmarkt, de toegankelijkheid en beschikbaarheid van zorg en gezondheid, het milieu en klimaat en de manier waarop mensen met elkaar omgaan. Deze zorgen hebben ook invloed op het vertrouwen in de overheid en de politiek.

Maar ondanks dat veel mensen aangeven dat ze weinig hoopvolle ontwikkelingen zien, zijn velen toch optimistisch door de onderlinge saamhorigheid die ze in hun directe omgeving ervaren en de groene leefomgeving.

Verschillen tussen groepen
50-plussers in Drenthe zijn hoopvoller over de woonomgeving en leefbaarheid dan de groep tot 50 jaar. Jongvolwassenen zijn het meest hoopvol over het groen en de natuur, maar in mindere mate dan de andere leeftijdscategorieën. De grootste verschillen tussen de leeftijden zien we op de thema’s Onderwijs en Jeugd en Kunst en Cultuur. Over beide thema’s zijn jongvolwassenen vaker hoopvol. Een ander opvallend verschil tussen de leeftijdsgroepen is het aantal beschikbare goede en/of betaalbare woningen, waar 65-plussers veel vaker hoopvol over zijn dan de andere leeftijdsgroepen. Waar 65-plussers zich veruit de meeste zorgen maken over gezondheid en zorg, maken jongvolwassenen zich de meeste zorgen over de woningmarkt. Denkend aan 2040 maken oudere panelleden zich minder vaak zorgen over bestaanszekerheid en betaalbaarheid dan de jongere panelleden. Iedereen maakt zich ongeveer evenveel zorgen over de manier waarop mensen met elkaar omgaan. Kijken we naar verschillen tussen inkomenscategorieën, dan zijn er enkele duidelijke verschillen – maar ook veel overeenkomsten. Drenten met een laag inkomen zijn iets minder hoopvol over de arbeidsmarkt maar wat meer over de bereikbaarheid van voorzieningen. Door de deelnemers met middeninkomens wordt vaker hoopvol gekeken naar gezondheid en zorg dan door Drenten met lage en hoge inkomens. Een laatste opvallend verschil is dat Drenten met een hoog inkomen duidelijk vaker hoopvol zijn over het groen en de natuur. De verschillen tussen inkomenscategorieën zijn vrij klein als het gaat over waar Drenten zich zorgen om maken. Wel zien we dat Drenten met een laag inkomen zich vaker zorgen maken over bestaanszekerheid en betaalbaarheid en Drenten met een hoog inkomen zich vaker zorgen maken om het milieu en klimaat.